حفاظت محیط زیست از منظر اسلام

محیط زیستی که در آن زندگی می کنیم یکی از بزرگترین نعمت هایی  می باشد که خداوند بزرگ به انسان عطا فرموده است. بر اساس آیات قرآن، عناصر طبیعت از قبیل بارش باران، وزش بادها، رشد گیاهان، آفرینش حیوانات و گیاهان از آیات و نشانه های قدرت و عظمت خدا می باشد. اما این نعمت بزرگ طی سالیان طولانی و به خصوص پس از دوران صنعتی شدن، مورد بی مهری و تخریب قرار گرفته به طوریکه بر اساس گزارشات سازمان های جهانی، محیط زیست در دنیای امروزه با معضلات جدی از جمله آلودگی هوا، سوراخ شدن لایه اوزون، گرمایش جهانی، تخریب جنگل ها، انقراض حیوانات، آلودگی آبها و بیابان زایی مواجه است و در آستانه ویرانی کامل قرار دارد . دین مبین اسلام  به عنوان کامل ترین دین، همواره به تمام ابعاد وجودی انسان توجه داشته و لازمه داشتن روح سالم را جسم سالم می داند. بستر و زمینه ساز جسم و روح سالم، محیط زیست وطبیعت سالم می باشد، همان گونه که بر اساس آیات قرآن، محیط زیست و طبیعت مسخر و در خدمت انسان ها می باشد: أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّهَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی الأَْرْضِ…: آیا ندیدی خداوند آنچه را در زمین است، مسخّر شما ساخت(۶۵ حج). اما این رام بودن به معنای اجازه استفاده لجام گسیخته و بی رویه از این نعمت ها نمی باشد و خداوند متعال در کنار حق استفاده همگانی، انسان را به حفاظت و توسعه آن ها مکلف فرموده است: هُوَ أَنشَأَکُم مِّنَ الأَرْضِ وَاسْتَعْمَرَکُمْ فِیهَا...: خدای یگانه شما را از زمین ایجاد کرد و شما را بر آبادی زمین برگماشت(۶۱ هود). آموزه های دین مبین اسلام، همواره ضمن بیان ارزش و اهمیت عناصر  محیط زیست و طبیعت، مسلمانان را به حفظ و نگهداری از آن ها سفارش کرده است. در ادامه، نمونه ای از این فرامین ارزشمند در مورد حفظ عناصر محیط زیست از قبیل آب، هوا، خاک و صدا را بیان می کنیم.

۱- حفاظت از آب ها

بحران کمبود آب و خشکسالی یکی از جدی ترین معضلاتی است که بشر امروزه با آن مواجه است به طوری که کارشناسان، قرن حاضر را قرن جنگ آب نامیده اند. لذا با توجه به اهمیت آب در دین مبین اسلام و همچنین وضعیت بغرنج در حوزه آب، حفاظت از منابع آب و جلوگیری از آلوده کردن آن ها، ضروری به نظر می رسد. دین اسلام که توجه و اهمیت ویژه ای به آب دارد، در حفظ و نگهداری این مایه حیات نیز سفارشات زیادی نموده است.  در آیه ۷۰ سوره واقعه، خداوند از انسان ها خواسته که برای آب گوارایی که در اختیار دارند شکرگذاری کرده و از قدرت خود در تلخ گردانیدن آب ها سخن گفته است. نمونه ای از این تلخی (آب ناسالم) امروزه با ورود آلودگی های مختلف شیمیایی و میکروبی به منابع آب، در کام بسیاری از مردم جهان حس می شود. در سیره پیامبر اکرم (ص) نیز آمده است که: اتقوا الملاعن الثّلاث: البَرازَ فی الموارِدِ و الظِّلِّ و قارعه الطَّریق: از سه کار مورد لعن و نفرین بپرهیزید: از ادرار و دفع پلیدی شکم در کنار جویها و نهرها و سایه ها و خیابانها (سنن ابن ماجه ج۱ ص ۱۱۹). همچنین در سخنی دیگر نیز مسلمانان را از آلوده کردن آب ها به فاضلاب نهی نموده اند و آن را نشانه ظلم برشمرده اند: البول فی الماء القائم من الجاء :… ادرار کردن در آب ایستاده و راکد، جزء جفا و ظلم است (بحارالانوار: ج ۸۰ ص ۱۸۸). مرحوم علامه مجلسی نیز در تفسیر این سخن فرموده اند: داشتن آبریزگاه در منزل نشانه فقه و فرهنگ انسانهای باورمند به تفکر و اندیشه شیعی است  (بحارالانوار ج  ۷۷ ص ۱۹۲). این سخن گویای پرهیز از آلوده نمودن منابع آب توسط فاضلاب می باشد و بر لزوم دفع صحیح فاضلاب تولیدی انسان ها دلالت می کند. واضح و روشن است که جمع آوری و تصفیه مناسب فاضلاب به منظور جلوگیری از منابع آب، یکی از دغدغه های تمام کشورهای جهان می باشد. رسول اکرم (ص) در سخنی دیگر، مسلمانان را حتی از آلوده کردن آب های دشمنان نهی فرموده اند که این خود نشان دهنده ارزش والای آب و توجه خاص دین اسلام به حفاظت و نگهداری از این نعمت بی بدیل می باشد.

baner

آب

۲- حفاظت از هوا

در آیات قرآن کریم، باد به عنوان بشارت دهنده رحمت الهی ذکر شده است. این بشارت می تواند اشاره به نقش بادها در فرایند حرکت ابرها، تغییرات آب و هوایی و در نتیجه بارش باران اشاره داشته باشد. همچنین امروزه برای متخصصین محیط زیست روشن شده است که یکی از عوامل موثر در کاهش غلظت آلاینده های هوا در منطقه آلوده، وزش باد و در  نتیجه اختلاط هوا  و ترقیق و کاهش غلظت آلاینده ها در محیط می باشد، همان گونه که در معضل افزایش آلودگی هوای شهر تهران، همواره باد نقشی کلیدی در بهبود کیفیت هوا بازی کرده است که این خود می تواند نمونه ای از رحمت الهی نیز باشد. آلودگی هوا دارای ۲ منبع طبیعی و مصنوعی می باشد که نوع مصنوعی به آلودگی های ایجاد شده توسط انسان از جمله وسایل نقلیه و صنایع اشاره دارد]۱[. مطالعات نشان داده است که اکثر آلودگی های هوا در جهان ناشی از منابع مصنوعی(Anthropogenic source) می باشد. همان گونه که در شهر تهران حدود ۸۰-۸۵% درصد از آلاینده ها ناشی از وسایل نقلیه و صنایع می باشد]۲[. در قرآن کریم، خداوند انسان ها را از هلاک کردن خود به دست خویشتن نهی می فرماید: وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدِیْکُمْ اِلَی التَّهْلُکَهِ : خود را با دستان خود به هلاکت نیفکنید(۱۹۵ بقره). از مضمون این آیه می توان به موضوع آلاینده های هوا که توسط خود انسان تولید شده و باعث هلاکت او می شود، اشاره نمود که خداوند آن را نهی فرموده است. همچنین، آلودگی هوا و دود یکی از ویژگی های جهنم در قرآن می باشد، و خداوند این گونه آن را توصیف می کند: وَ ظِلٍّ مِنْ یحمُومٍ: در سایه ای از دود زندگی می کنند (۴۳ الواقعه).  پس بر انسان ها مطلوب و ضروری است که دنیایی که خداوند به زیبایی و جمال آفریده و به امانت به انسان ها سپرده را با آلودگی هوا، به جهنم خویشتن تبدیل نکند.

File_20124181127523

آسمان

۳- حفاظت از خاک (زمین)

متخصصین محیط زیست بر این باورند که خاک ها به دلیل وجود میکروارگانیزم های زنده در بافت خود، قابلیت تصفیه و پاکسازی طبیعی آلودگی ها را دارند. بر طبق آیات قرآن کریم، خاک موجودی زنده دارای شعور می باشد: یَومَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخبَارَهَا بِأنَّ رَبَّکَ أَوحَی لَهَا : قیامت زمین از اخبار خود سخن می گوید به آنچه که خداوند به آن وحی نموده است (۴،۵ زلزال). امروزه نیز متخصصین خاک شناسی دریافته اند که در هر سانتیمتر مکعب خاک میلیاردها موجود زنده می تواند حضور داشته باشد. لذا حفاظت و نگهداری این موجود زنده و باشعور، بر طبق آموزه های دینی و یافته های زیست محیطی، از ضروریات می باشد، همان گونه که حضرت علی (ع) انسان ها را در مورد زمین مسئول و پاسخگو می داند: فانکم مسئولون حتی عن البقاع و البهائم : انسان ها مورد سؤال واقع می شوند حتی در مورد زمین ها و چهارپایان )اصول کافی ، ج۲ ، ص۳۳۱ ، ح۶(. همچنین پیامبر اسلام (ص) از زمین به عنوان مادر انسان ها یاد کرده و مسلمانان را به حفاظت از آن سفارش فرموده اند]۳[.

یکی از مشکلات و معضلات زیست محیطی، موضوع بیابان زایی است که امروزه به صورت جدی مطرح می باشد. بیابان زایی در نتیجه فعالیت های انسان از جمله قطع درختان و مصرف بی رویه آب می باشد. اسلام نیز در آموزه های خود از این موضوع غافل نشده و در بحث احیای موات به آن پرداخته است. پیامبر اکرم در این باره فرموده اند: هر کس زمین مرده را آباد کند صاحب زمین خواهد بود. از این گفته می توان به اهمیت آباد کردن زمین های بایر اشاره کرد که با شرایط خاصی که در شرع مقدس اسلام به آن اشاره شده، حتی حق مالکیت زمین نیز به آباد کننده آن واگذار می شود. حضرت علی (ع) نیز خطاب به مالک اشتر می نویسند: وَ لْیَکُنْ نظرک فى عماره الأرض أبلغ من نظرک فى استجلاب الخراج لأنّ ذلک لایدرک إلاّ بالعماره:  اهتمام تو، به آباد نمودن زمین، بیش از همت گماردن تو، به جمع درآمد باشد(نهج‏البلاغه، نامه ۵۳، بند ۷۹). از این سخن گهربار نیز می توان به این نکته اشاره کرد که محیط زیست و زمین و طبیعت، ثروتی عظیم می باشد که با حفظ و نگهداری آن، علاوه بر جلوگیری از هدر رفت سرمایه عظیم خدادی، بستر و زمینه رشد و توسعه اجتماعی و اقتصادی به صورت پایدار فراهم می شود.

soil_conditioner

خاک

۴-  حفاظت از صدا

در آموزه های دین اسلام همواره از صوت و لحن خوش به نیکی یاد شده و هواره مسلمانان را به اذان گفتن، نماز خواندن و قرآن خواندن با صوتی خوش سفارش کرده اند. لقمان در آیات قرآن کریم از زبان خداوند متعال فرزندش را به پرهیز از صدای ناهنجار سفارش می فرماید: یا بنیّ و اغضض من صوتک انّ انکر الاصوات لصوت الحمیر : پسرم! صدای خود را فرو آر که زشت ترین آواها و صداها آواز خران است (۱۱ لقمان). خداوند در این آیه بدترین صداها را صدای خران می داند، حال در دنیای امروزه با توجه به حجم فزاینده ناهنجاری های صوتی، مشخص و واضح است که این آلودگی های صوتی از منظر دین مبین اسلام زشت و ناپسند است. خداوند در قرآن از صوت و صدای ناهنجار به عنوان وسیله عذاب کافران قوم لوط سخن گفته است: وَ أخَذَ الَّذِینَ ظَلَمُوا الصَّیحَهُ فَأصبَحُوا فِی دِیارِهِم جاثِمِینَ: و ظالمان را صوت شدید فراگرفت و صبح دم به هلاکت افتادند(۶۷ هود). از مضمون این آیه می توان به این نکته رسید که اثرات سوء آلودگی صوتی در جوامع امروزی، نتیجه عذاب و هلاکتی است که خود بشر با ایجاد صداهای نا هنجار و گوش خراش، برای خود ایجاد کرده است.

aloodegi-soti

صدا

نتیجه گیری:

حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی یکی از اصلی ترین لازمه های ایجاد توسعه پایدار می باشد. دین مبین اسلام که مکتبی کامل و راهنمای حقیقی انسان ها در زندگی و مسیر رشد و سعادت روشن می باشد، همواره به تمام ابعاد زندگی انسان، اعم از جسمی و روحی توجه کامل داشته است. بستر رشد این دو بعد وجودی انسان، یک محیط پاک و سالم می باشد. با توجه به معضلات جدی زیست محیطی در دنیای امروز که کشورهای مسلمان از جمله کشور اسلامی ایران را نیز در برگرفته است، تبیین و تشریح دیدگاه های دین اسلام در مورد مسائل زیست محیطی و ایجاد فرهنگ اسلامی حفاظت از محیط زیست می تواند راهکاری موثر برای حفظ محیط زیست و طبیعت باشد.

منابع:

[۱] Crabbe H, Beaumont R, Norton D. (1999), “Local air quality management: a practical approach to air quality assessment and emissions audit,” Sci Total Environ, 235, pp.383–۳۸۵٫

[۲] Karimzadegan H, Rahmatian M, Farhud DD, Yunesian M. (2008), “Economic Valuation of Air Pollution Health Impacts in the Tehran Area, Iran,” Iranian J Publ Health, 37, pp.20–۳۰٫

[۳]علویان زهرا، فرمحمدی سیف الله، حفاظت از اکوسیستم های طبیعی و قوانین اسلام، مجموعه مقالات همایش اسلام و محیط زیست، تهران: سازمان حفاظت محیط زیست، ۱۳۸۷، ص ۴۰۹- ۳۹۵٫

مقاله آقای کارگر دانشجوی ارشد محیط زیست دانشگاه بیرجند

در صورت تمایل به خواندن مقالات جذاب مشابه بر روی لینک های زیر کلیک کنید:

0 پاسخ

دیدگاه خود را ثبت کنید

تمایل دارید در گفتگوها شرکت کنید؟
در گفتگو ها شرکت کنید.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *